Αν είστε άνω των 50 (πόσο μάλλον των 60) η όρασή σας έχει αρχίσει να θαμπώνει, τα χρώματα δείχνουν πιο μουντά και τα φώτα τη νύχτα σας ενοχλούν, τότε ίσως φταίει ο καταρράκτης. Πρόκειται για το συχνότερο αίτιο χαμηλής όρασης σε άτομα ηλικίας άνω των 50 ετών και το συχνότερο διεθνώς αίτιο πλήρως αναστρέψιμης τύφλωσης. Είναι εκείνο όμως, που διορθώνεται με εντυπωσιακό τρόπο. Σε ένα σύντομο, ανώδυνο χειρουργείο διάρκειας λίγων λεπτών, ο ασθενής ανακτά όραση που συχνά δεν είχε ούτε στα νεανικά του χρόνια.
Γράφει ο Χειρουργός Οφθαλμίατρος Αιμίλιος Ιωαν. Ζησούλης
Αιμίλιος Ι. Ζησούλης
Χειρουργός Οφθαλμίατρος
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Η ουσία της πάθησης
Ο καταρράκτης είναι η σταδιακή απώλεια της διαύγειας του κρυσταλλοειδούς φακού πίσω από την κόρη ο οποίος σκληραίνει, κιτρινίζει και χάνει την καθαρότητά του. Ο ασθενής αρχίζει να βλέπει σαν μέσα από ομίχλη: οι αντιθέσεις ξεθωριάζουν, τα χρώματα γίνονται υποτονικά, οι νυχτερινές λάμψεις απλώνονται σε ενοχλητικές άλω.
Η θόλωση της όρασης αποτελεί καθολικό σύμπτωμα εμφανιζόμενο σε κάποιο στάδιο της νόσου και επιδεινώνεται μέχρις ότου οδηγήσει σε ποικίλο χρονικό διάστημα σε πλήρη τύφλωση. Η μείωση της φωτεινότητας και η αλλοίωση των χρωμάτων οφείλεται στην κιτρινωπή χροιά του φακού, η οποία λειτουργεί ως κίτρινο φίλτρο που ελαττώνει την ένταση και τη χρωματική ευκρίνεια του διερχόμενου φωτός. Άλλοτε πάλι, εμφανίζεται το παραπλανητικό φαινόμενο της «δεύτερης όρασης»: Πρόκειται για την ξαφνική εμφάνιση μυωπίας σε άτομο άνω των 50 ετών που οδηγεί μεν σε θολή μακρινή όραση, αλλά και στην ικανότητα διαβάσματος σε κοντινή απόσταση, την οποία ο ασθενής είχε προηγουμένως χάσει λόγω της πρεσβυωπίας. Αν και μπορεί για ορισμένους ασθενείς να θεωρηθεί ως ευχάριστη εξέλιξη, στην πραγματικότητα αποτελεί ανησυχητικό σύμπτωμα καθώς υποδεικνύει την ύπαρξη πυρηνικού καταρράκτη.
Claude Monet – Ο ίδιος κήπος, δύο όψεις του φωτός
The Waterlily Pond, 1899— The Japanese
Footbridge, 1920–1922
Στο πρώτο, το φως καθρεφτίζεται καθαρό στο νερό· στο δεύτερο, χρόνια αργότερα θολώνει. Ανάμεσα στα δύο, ο καταρράκτης. Η μετάβαση από το μπλε της διαύγειας στο κιτρινωπό της θόλωσης δεν αποτυπώνει μόνο τη φθορά της όρασης του Monet, αλλά και το πώς η τέχνη γίνεται μαρτυρία της ίδιας της ανθρώπινης όρασης που σβήνει.
Γιατί τώρα “όλοι” κάνουν χειρουργείο; Είναι “μόδα” της εποχής;
Όχι, είναι το τίμημα της μακροζωίας. Ο καταρράκτης υπήρχε πάντοτε. Εκείνο που άλλαξε είναι ότι πια ζούμε αρκετά για να τον αποκτήσουμε. Στις ΗΠΑ, η μέση ηλικία της πρώτης επέμβασης καταρράκτη είναι τα 67,7 έτη, αποτελώντας τη συχνότερη χειρουργική πράξη στο ανθρώπινο σώμα.
Αν παλαιότερα δεν το ακούγαμε, είναι γιατί λίγοι έφταναν σε ηλικίες που ο φακός του ματιού προλάβαινε να θολώσει, όσοι όμως ζούσαν πολύ, συχνά τυφλωνόντουσαν από καταρράκτη. Ο Claude Monet, ο ζωγράφος του φωτός, στα 60 του είδε την όρασή του να κιτρινίζει και να θολώνει και παραπονιόταν ότι «τα κόκκινα έγιναν λάσπη, τα ροζ άτονα, και τα ενδιάμεσα χρώματα χάθηκαν». Οι τελευταίοι του πίνακες είναι πιο κίτρινοι και αφηρημένοι, όχι γιατί άλλαξε η καλλιτεχνική του αίσθηση, αλλά γιατί άλλαξε ο φακός του. Αντίστοιχα, η αρχετυπική μορφή του «τυφλού σοφού γέροντα» της αρχαιότητας, όπως αποτυπώνεται στο πρόσωπο του τυφλού ποιητή, του Ομήρου και πληθώρας τυφλών φιλοσόφων, αντανακλά μια εποχή όπου η έλευση της τρίτης ηλικίας ήταν άμεσα συνυφασμένη με την επιδείνωση της όρασης, ως αποτέλεσμα (βάσει συχνότητας εμφάνισης) κυρίως της αδυναμίας θεραπείας του καταρράκτη.
Η θεραπεία σήμερα
Η σύγχρονη θεραπεία του καταρράκτη είναι χειρουργική με τη μέθοδο της φακοθρυψίας. Μέσα από μικροσκοπική τομή 2,4 χιλιοστών και με τοπική αναισθησία, ο θολός φακός κατακερματίζεται με υπερήχους, αναρροφάται και στη συνέχεια τοποθετείται ένας τεχνητός φακός (ενδοφακός). Στα χέρια ενός δεινού χειρουργού, ο μέσος καταρράκτης αντιμετωπίζεται σε δέκα λεπτά, χωρίς ράμματα, με αυθημερόν επιστροφή στο σπίτι και με αποκατάσταση που ξεκινά από την πρώτη ημέρα και ολοκληρώνεται συνήθως μέσα στην πρώτη εβδομάδα και με επιπλοκές που είναι σπανιότατες και στις πλείστες περιπτώσεις διαχειρίσιμες.
Ο καταρράκτης μπορεί να αντιμετωπιστεί σε κάθε στάδιο, από τα πρώτα ασυμπτωματικά, μέχρι τα τελικά, όπου η κόρη παύει να είναι μαύρη και αποκτά τη χαρακτηριστική λευκή ανταύγεια (λευκοκορία). Ωστόσο, όσο πιο προχωρημένος ο καταρράκτης, τόσο πιο σκληρός γίνεται ο φακός, απαιτώντας περισσότερη ενέργεια υπερήχων για τον κατακερματισμό του, περισσότερους χειρισμούς, χειρουργικό χρόνο και καταπόνηση των ιστών που μεταφράζεται σε μεγαλύτερο χρόνο αποκατάστασης. Μετά από ένα χειρουργείο αρχόμενου καταρράκτη μπορεί ο ασθενής να βλέπει καθαρά από την ίδια κιόλας ημέρα, ενώ μετά από έναν υπερώριμο καταρράκτη, η θόλωση της όρασης μπορεί να διαρκέσει εβδομάδες.
Αμφοτερόπλευρη ένθεση premium ενδοφακών σε ασθενή μας που υποβλήθηκε σε διαθλαστική φακεκτομή (αφαίρεση διαυγούς φακού χωρίς καταρράκτη) με στόχο την εξάλειψη της πρεσβυωπίας. Ο πράσινος σταυρός και οι κύκλοι που εμφανίζονται αποτελούν προβολή επί του μικροσκοπίου του συστήματος digital marker Verion και χρησιμοποιούνται ώστε ο φακός να ευθυγραμμιστεί πλήρως με τον οπτικό άξονα του ματιού, προϋπόθεση αναγκαία για να λειτουργήσει σωστά ένας premium ενδοφακός.
Οι τεχνολογικές τομές των τελευταίων ετών
Οι τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων ετών επιτρέπουν στους χειρουργούς που τις έχουν ενσωματώσει στην κλινική τους πράξη να αντιμετωπίζουν το χειρουργείο του καταρράκτη ως διαθλαστική επέμβαση. Αυτό σημαίνει ότι αποτέλεσμα σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι αποκλειστικά η αποκατάσταση της όρασης με την αντικατάσταση ενός θολού φακού από έναν διαυγή, αλλά ο προϋπολογισμός και η τοποθέτηση του τύπου του φακού που θα οδηγήσει πλην αυτού σε απαλλαγή από μυωπία, υπερμετρωπία, αστιγματισμό και πρεσβυωπία. Δηλαδή στόχος πλέον του χειρουργείου δεν είναι η αποκατάσταση της όρασης γενικά σε έναν ασθενή που είχε υποστεί ελάττωση αυτής, αλλά η επίτευξη του αποτελέσματος αυτού χωρίς γυαλιά. Συνοπτικά οι εξελίξεις που το καθιστούν αυτό εφικτό είναι οι οπτικές βιομετρίες (ακριβής προεγχειρητικός υπολογισμός ενδοφακού), premium ενδοφακοί που διορθώνουν και την πρεσβυωπία (πολυεστιακοί και αυξημένου βάθους πεδίου – EDOF) και digital markers για ασφαλή ένθεση των προηγούμενων.
Από τον καταρράκτη στη διαθλαστική φακεκτομή
Οι χειρουργοί που χρησιμοποιούν την αλληλουχία αυτή νέων τεχνολογιών, είναι σε θέση να προβούν σε διαθλαστική φακεκτομή (refractive lensectomy ή clear lens extraction). Δηλαδή, να αντιμετωπίζουν το χειρουργείο της φακοθρυψίας σαν διαθλαστική επέμβαση, αφαιρώντας τον φυσικό φακό ασθενούς άνω των 50 ετών, ακόμα και αν δεν είχε καταρράκτη με στόχο τη διόρθωση των βαθμών του και την απαλλαγή από γυαλιά (μακρινά/κοντινά/κάθε γυαλιά), επιτυγχάνοντας σημαντική διεύρυνση της ένδειξης προς επέμβαση.
Συνεπώς η συνήθης ερώτηση των ασθενών: «γιατρέ έχει ωριμάσει ο καταρράκτης;» αν και έχει νόημα αφού η ωρίμανση του καταρράκτη όχι μόνο δεν αποτελεί προϋπόθεση για το χειρουργείο, αλλά αυξάνει τον βαθμό δυσκολίας του, ανταπαντάται με την ερώτηση: «Είσαι ευχαριστημένος με την όραση σου;»
Αν ναι, και η ύπαρξη θάμβους στον βαθμό που υπάρχει +/- η ανάγκη χρήσης γυαλιών δεν αποτελούν πρόβλημα και δεν υπάρχουν άλλα προβλήματα που να καθιστούν αναγκαία την αφαίρεση του φυσικού φακού (π.χ. γλαύκωμα κλειστής γωνίας σε υπερμέτρωπες), τότε δεν χρειάζεται να χειρουργηθείς προς το παρόν». Αν όμως ένας ασθενής μετά τα 50 δεν είναι ευχαριστημένος από την όρασή του (σύνηθες παράδειγμα υπερμέτρωπες με πρεσβυωπία που χρειάζονται 2 ή 3 διαφορετικά γυαλιά όρασης ή πολυεστιακά), τότε αν δεν υπάρχουν άλλα προβλήματα που να επηρεάζουν σημαντικά το τελικό αποτέλεσμα της επέμβασης, το χειρουργείο έχει απόλυτη ένδειξη ασχέτως της ύπαρξης καταρράκτη ή μη.
Συμπερασματικά, η πορεία του καταρράκτη και της θεραπείας του καθρεφτίζει την ίδια την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού. Από τη μοιρολατρία των περασμένων αιώνων -όταν η τύφλωση στη δύση της ζωής θεωρούνταν φυσιολογική μοίρα- περάσαμε στη χειρουργική επίλυση του προβλήματος, στην επιστημονική κατάκτηση που επανέφερε τη διαύγεια εκεί όπου κάποτε βασίλευε το σκοτάδι. Και από την αντιμετώπιση ενός προβλήματος, οδηγηθήκαμε στο επόμενο βήμα: στη βελτίωση του επιπέδου ζωής, στη διαθλαστική φακεκτομή, όπου το χειρουργείο παύει να είναι θεραπεία μιας νόσου και γίνεται πράξη επιλογής και μέσο ελευθερίας από κάθε εξάρτηση. Μέσα σε αυτή τη διαδρομή, από την αναγκαιότητα στην τελειοποίηση, ο άνθρωπος δεν βρήκε μόνο τρόπο να ξαναδεί, βρήκε τρόπο να βλέπει καλύτερα απ’ όσο η φύση προόριζε.
